Work Text:
Wewnętrzna przemiana człowieka to proces, u którego podstaw leżą różnorodne czynniki. Literatura często ukazuje nam te zwrotne momenty w życiu bohaterów, gdyż to w nich jest najwięcej człowieczeństwa i autentyczności. Przemiana może prowadzić do duchowego rozwoju, ale też i załamania. W mojej pracy odwołam się do pięciu różnych utworów, by jak najlepiej zobrazować złożoność przedstawionego zagadnienia.
Pierwszym przykładem jest Józio z powieści "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza. Jego wewnętrzna przemiana związana jest z doświadczeniem absurdalnej i opresyjnej rzeczywistości, w której każdy człowiek jest wrzucony w "formy". Wszystkie przestrzenie, do których trafia w czasie akcji powieści, narzucają na niego role i standardy, z którymi się nie zgadza, co prowadzi do chęci buntu. Jednak mimo to, Józio robi wszystko, by jak najlepiej spełnić wygórowane oczekiwania innych, co za każdym razem kończy się fatalnie i zmusza go do ucieczki w kolejne środowisko. Przemiana Józia polega na uświadomieniu sobie, że nie można być nigdy całkowicie wolnym od masek i konwencji, ale zawsze można próbować im się przeciwstawiać, a nawet, można by to interpretować jako swoistą akceptację tego, że dla niektórych osób sensem istnienia może być właśnie ten nieustanny ciąg starań do dopasowania się i ucieczki. Jest to pesymistyczny wniosek, ale z pewnością prawdziwy dla osób mogących utożsamiać się z głównym bohaterem powieści.
Zupełnie inne podłoże przemiany widzimy u Cezarego Baryki z "Przedwiośnia" Stefana Żeromskiego. Jego ewolucja wewnętrzna wynikała z doświadczenia rewolucji, śmierci matki oraz zderzenia z różnymi ideologiami i społeczeństwami. Na początku jest naiwnym entuzjastą komunizmu - wierzy, że ten system zapewni wszystkim szczęście. Jednak brutalna rzeczywistość rewolucji w Baku, przemoc i chaos burzą jego ideały. W Polsce również spotyka się z niesprawiedliwością społeczną i hipokryzją elit. Cezary, dojrzewając, nie przyjmuje żadnego gotowego systemu, a zamiast tego, jest mieszanką wszystkich napotkanych idei. Ukazuje dzięki temu jak tożsamość polityczna może być skomplikowana i nic nie jest jednoznacznie "dobre" ani "złe", a wszystko zależy od perspektywy i różnych czynników.
Kolejnym przykładem jest doktor Bernard Rieux z "Dżumy" Alberta Camus. Początkowo to racjonalny lekarz, który nie angażuje się głębiej emocjonalnie w rzeczywistość. W obliczu epidemii, której absurd i okrucieństwo przypominają realia wojny czy totalitaryzmu, Rieux przechodzi przemianę - staje się symbolem ludzkiej solidarności i moralnej odpowiedzialności. Zaczyna postrzegać walkę z dżumą jako moralny obowiązek wobec innych. Camus pokazuje, że sytuacje graniczne, w których stawką jest życie i cierpienie, mogą przemieniać ludzi duchowo i mobilizować ich do heroizmu.
W "Roku 1984" George'a Orwella mamy do czynienia z przemianą tragiczną - Winston Smith z nadziei i buntu przechodzi w złamanie psychiczne i kompletne utracie własnej tożsamości. System totalitarny doprowadza do zaniku jego uczuć i wolnej woli. Dużą rolę odgrywa w tym przemoc psychiczna, inwigilacja i manipulacja językiem oraz prawdą. Winston, który z początku pragnie się buntować, ostatecznie zostaje kolejnym uległym narzędziem w rękach władzy. Przemiana ta pokazuje jak jednostka w skrajnych sytuacjach może zatracić siebie, a najskuteczniejszymi środkami do tego to strach, przemoc i izolacja.
W "Tangu" Sławomira Mrożka przemianę przechodzi Artur - młody człowiek, który pragnie przywrócić porządek w swojej rodzinie pogrążonej w anarchii. Jego bunt jest reakcją na absolutną swobodę w domu, w którym zanikły wszelkie normy i autorytety. Artur w trakcie trwania akcji dramatu radykalizuje się i niejako zatraca w swojej roli "zbawiciela porządku". Mimo starań wszystko kończy się fiaskiem, ponieważ na koniec zostaje zabity przez Edka, symbolizującego brutalną, bezmyślną siłę. Przemiana Artura wynika z potrzeby ładu i sensu, jednak pokazuje także bezradność idei w obliczu prymitywizmu.
Wszystkie te przykłady pokazują, że wewnętrzna przemiana człowieka może mieć bardzo różne źródła: doświadczenie absurdu lub przemocy, presja społeczna, dojrzewanie ideowe, konfrontacja z cierpieniem, ale także walka z pustką i chaosem. Literatura, ukazując te procesy, zwraca uwagę na to i pozwala nam zrozumieć, jak skomplikowane jest ludzkie wnętrze oraz jak wiele czynników może kształtować naszą tożsamość.